Herb, Flaga, Logo

mgr Wojciech Drelicharz, dr Zenon Piech 
Zakład Nauk Pomocniczych Historii i Archiwistyki UJ
Polskie Towarzystwo Heraldyczne - Oddział w Krakowie
marzec- kwiecień 1999 r.

Herb województwa małopolskiego
Studium historyczno - heraldyczne

Obecne województwo małopolskie powołane do życia z dniem 1 stycznia 1999 roku jest spadkobiercą tradycji dawnego historycznego województwa krakowskiego. Dotyczy to również herbu województwa. Przystępując do prac nad reaktywowaniem herbu województwa należało uwzględnić jego historyczny wygląd, tradycje używania oraz heraldyczne zasady budowy. Geneza herbu historycznego województwa krakowskiego sięga 2 poł. XIV wieku, czyli czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Herb ten, jak świadczą późniejsze przekazy pisane, od początku przedstawiał ukoronowanego orła białego i był identyczny z herbem króla i Królestwa Polskiego. Województwo krakowskie używało więc znaku herbowego o najwyższej treści symbolicznej, co w języku średniowiecznej symboliki oznaczać miało jego pierwszą pozycję pośród pozostałych ziem Królestwa.

Ponieważ herb województwa był identyczny jak herb króla i Królestwa, wytworzył się zwyczaj, że w programach heraldycznych prezentujących herby królewskie, państwowe i ziemskie, umieszczano jednego Orła, który pełnił równocześnie trzy funkcje. Tak więc w XV i XVI wieku do rzadkości należały osobne przedstawienia Orła jako herbu województwa krakowskiego. Zwyczaj powyższy dobrze ilustrują czternastowieczne programy heraldyczne umieszczone na zwornikach kościołów fundacji Kazimierza Wielkiego w Wiślicy, Stopnicy i Sandomierzu oraz piętnastowieczne pieczęcie majestatowe królów polskich: Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka. Dysponujemy jednak przekazem potwierdzającym pośrednio używanie herbu ziemskiego krakowskiego niezależnie od herbu państwa. W opisie egzekwii odprawionych po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. Janko z Czarnkowa podaje w swojej "Kronice" informację, że w kondukcie pogrzebowym "jedenastu [rycerzy] niosło chorągwie tyluż księstw, dwunasty zaś chorągiew Królestwa Polskiego, a każdy miał tarczę ze znakiem, czyli herbem każdego księstwa". Jest to źródło wiarygodne i bliskie opisywanym wypadkom, jako że jego część początkowa, zawierająca m. in. cytowany fragment powstała przed 1377 r., tj. przed opuszczeniem przez Janka kraju. Nie ma wątpliwości, że wśród tych chorągwi i tarcz była również krakowska, z czym zgadzają się wszyscy historycy interpretujący ten fragment "Kroniki". Dyskusyjne jest jedynie czy była ona tożsama z chorągwią i herbem całego Królestwa niesionymi przez dwunastego rycerza, czy też znajdowała się wśród jedenastu poprzedzających go chorągwi i herbów ziemskich. Dość znaczna ilość owych vexilla et signa sen arma ducatuum niesionych podczas tej ceremonii, większa od znanych z zespołów herbów ziemskich zachowanych w fundacjach Kazimierza Wielkiego, pozwala przypuszczać, iż być może wśród 11 chorągwi ziemskich znajdowała się także chorągiew krakowska. Jeśli tak, to niewątpliwie musiałaby zajmować tam poczesne miejsce, tuż przed chorągwią regni Poloniae.

Pierwsze zachowane wyobrażenie herbu województwa krakowskiego, niezależne od herbu Królestwa, pojawia się na lewym boku tumby nagrobka Władysława Jagiełły. Wśród ośmiu herbów umieszczonych na tumbie Orzeł (oraz Pogoń) powtarza się dwukrotnie. Pierwszy z Orłów, umieszczony po prawej stronie króla, to herb Królestwa - Orzeł Biały (jest to erudycyjna heraldyczna nazwa własna herbu króla i Królestwa Polskiego), drugi, po stronie lewej, to herb najważniejszej ziemi - województwa krakowskiego. Tarcza z herbem podtrzymywana jest przez biskupa i dostojnika świeckiego. Ponieważ Orzeł Królestwa jest podtrzymywany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, przez analogię można przypuszczać, że tarczę z Orłem województwa krakowskiego trzyma biskup krakowski, a towarzyszy mu być może któryś z najwyższych dostojników świeckich, kasztelan lub wojewoda krakowski. Omawiany przykład dobitnie pokazuje, że herby Królestwa i województwa krakowskiego niczym się między sobą nie różniły. Zarówno ogólny kształt godła jak i szczegóły opracowania plastycznego są bowiem identyczne.

Kolejne wyobrażenia herbu województwa krakowskiego, niezależne od herbu Królestwa, pojawiają się dopiero w początkach XVI wieku. Na drzeworycie ze "Statutu" Jana Łaskiego (Kraków 1506) przedstawiającym króla Aleksandra Jagiellończyka zasiadającego pośród senatorów i posłów ziemskich w otoczeniu 25 herbów państwowych, dynastycznych i ziemskich, pojawia się w górnej partii tronu królewskiego dwukrotnie powtórzony ukoronowany Orzeł. Jeden z nich to herb Królestwa, drugi - województwa krakowskiego.

Graficznie, podobnie jak na nagrobku Jagiełły, nie różnią się one między sobą, z jednym wyjątkiem, jeden z nich ma głowę zwróconą w prawo, drugi w lewo.

W grafice książkowej towarzyszącej edycjom dzieł o tematyce historiograficznej oraz prawnej (statuty, konstytucje sejmowe) z XVI - XVII w. częstą cechą, która może na pierwszy rzut oka zdawać się cechą odróżniającą Orła krakowskiego od Orła Królestwa jest kierunek zwrotu głowy. Orzeł Biały zgodnie z ogólnymi prawidłami heraldyki miał głowę zwróconą w prawą (heraldycznie) stronę, natomiast Orzeł województwa krakowskiego w lewą. Zwrot głowy Orła krakowskiego traktować można by jako swego rodzaju uszczerbienie, czyli wyznaczenie niższej pozycji w hierarchii symboliki heraldycznej państwa, z zachowaniem jednak czytelnego związku herbu państwa z herbem jego stołecznej dzielnicy.

Interpretację taką utrudnia jednak to, iż te przykłady grafiki z dzieł historiograficznych i prawnych, w których Orzeł województwa krakowskiego ma głowę zwróconą w lewo, z reguły przedstawiają większe kompozycje heraldyczne. W centrum owych kompozycji znajduje się na ogół wizerunek monarchy, Orzeł Biały, tytuł dzieła lub jakieś inne ważne wyobrażenie. Co więcej do tego ideowego środka kompozycji zwracają a jeśli jest taka potrzeba to i odwracają swoje głowy także godła innych herbów ziemskich. Orzeł województwa krakowskiego nie jest tutaj wyjątkiem. Podobnie czynią orły z herbów województwa poznańskiego lub mazowieckiego, lew województwa ruskiego gryf województwa bełskiego lub lenna pomorskiego (słupskiego). Pierwszym tego przykładem jest już wspomniany wyżej drzeworyt ze "Statutu" Jana Łaskiego.

Ta wersja herbu województwa będzie następnie powtarzać się w innych drzworytach heraldycznych XVI wieku. Następnym przykładem jest rama herbowa otaczająca portret Zygmunta Starego, zamieszczona w dziele Josta Decjusza "De Sigismundi regis temporibus liber" (Kraków 1521). Tu jednak wyjątkowo pojawia się inny szczegół różnicujący herb Królestwa i województwa krakowskiego. Orzeł Królestwa zwrócony w prawo nosi na skrzydłach przepaskę zakończoną motywem trójliścia. Orzeł województwa krakowskiego, graficznie taki sam jak Orzeł Biały, głowę ma zwróconą w lewo i nie ma przepaski. Na późniejszych zabytkach graficznych przepaska ze skrzydeł Orła państwowego jednak znika, natomiast Orzeł krakowski przedstawiany jest dwojako: w drzeworytach z dzieł historiograficznych i prawnych również nie ma przepaski, natomiast w innym nurcie staropolskiego piśmiennictwa a mianowicie w herbarzach prawie zawsze będzie mieć ową przepaskę, podczas gdy Orzeł Biały był tam przedstawiany bez przepaski. O tym jednak szczegółowo dalej.

Dodajmy jeszcze w tym miejscu, iż przykładów wspomnianego wyżej zwrotu głowy Orła województwa krakowskiego w lewo dostarczają następujące druki: Stanisława Hozjusza "Confesio catholicae fidei chństiana" (Wiedeń 1560), portrety Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta zamieszczone w "Kronice tho iest histori Świata" Marcina Bielskiego (Kraków 1564), "Statuty" Stanisława Sarnickiego (Kraków 1594). Taki też zwrot głowy ma wyobrażenia Orła województwa krakowskiego w "Herbach rycerstwa polskiego" Bartosza Paprockiego (Kraków 1584), przykładem tym zajmiemy się wszakże dalej, gdyż reprezentuje on inny nurt piśmiennictwa a zarazem inny nurt tradycji ikonograficznej krakowskiego Orła.

Tożsamość herbu wojewódzkiego z herbem państwa nadawała herbowi ziemskiemu szczególnego dostojeństwa, zwłaszcza że był to Orzeł. Pociągała jednak za sobą pewne skutki negatywne, gdyż w porównaniu z innymi dzielnicami Orzeł krakowski samodzielnie był bardzo rzadko przedstawiany. Miejscem, w którym najczęściej przedstawiano herby województwa bywała jego stolica i znajdujące się tam budynki użyteczności publicznej. W przypadku Krakowa na stołeczność wojewódzką nakładała się stołeczność państwowa a w tym wypadku przede wszystkim eksponowano herby państwa. Zachowały się jednak nieliczne przykłady samodzielnego występowania herbu województwa krakowskiego. Pochodzą one z XVIII wieku.

Z lat 1768 - 1779 pochodzi pieczęć starosty grodzkiego krakowskiego Hieronima Wielopolskiego, na której oprócz tradycyjnie używanego rodowego herbu starosty (w tym przypadku Starykoń) pojawia się herb województwa krakowskiego: ukoronowany Orzeł z głową zwrócona w prawo. Podobny herb pojawia się także na pieczęci ziemskiej krakowskiej ze schyłku XVIII wieku. W obydwu wypadkach Orzeł nosi na głowie koronę zamkniętą. Często Orzeł województwa krakowskiego pojawia się wreszcie na obrazach ukazujących szlachtę poszczególnych ziem królestwa w mundurach ziemskich z końca XVIII w.

Od drugiej połowy XV w. pojawiają się bogate i liczne źródła dotyczące barw herbu województwa krakowskiego. W heraldyce bardzo ważna jest nie tylko sprawa kształtu godła herbowego lecz także barw tego herbu. Jeśli chodzi o Orła województwa krakowskiego, to w źródłach sprzed połowy XV w. nie mamy informacji o jego barwach. Chronologicznie najstarszym przekazem są tutaj "Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae" Jana Długosza. W księdze XI tych "Roczników", w której Długosza zawarł opis bitwy grunwaldzkiej, znajduje się także opis chorągwi, pod którymi walczyły obie strony. Spośród polskich, jak pisze

kronikarz, "pierwsza była chorągiew ziemi krakowskiej, której herbem był biały orzeł ukoronowany, z rozpostartymi skrzydłami, w czerwonym polu". Fakt, iż pod chorągwią tą służyli m.in. najznaczniejsi i najsłynniejsi polscy rycerze, pochodzący z różnych miejsc Polski a "siłą i liczebnością przewyższała ona wszystkie inne chorągwie" oraz ogromne poruszenie po całej polskiej stronie wywołane chwilowym jej upadkiem podczas bitwy, wskazują, iż niewątpliwie mamy tutaj do czynienia z identycznością chorągwi ziemi krakowskiej (vexillum magnum Cracoviensis terrae) z chorągwią całego Królestwa Polskiego.

Oprócz tych najważniejszego dla nas w tym miejscu aspektów przekazu Długosza, tj. wiadomości o barwach oraz o tożsamości chorągwi województwa krakowskiego i Królestwa, odnotujmy także inny jego aspekt, tj. poświadczenie funkcjonowania herbu (chorągwi) województwa krakowskiego jako znaku bojowego.

W powstałym wkrótce po 1462 r. pierwszym polskim herbarzu "Insignia seu Clenodia regis et regni Poloniae" przypisywanym przez większość badaczy, pomimo pewnych wątpli­wości, raczej samemu Janowi Długoszowi (stąd zwanym potocznie „Klejnotami Długoszowy”), wykaz herbów rozpoczyna opis Orła Białego, czyli herbu króla i Królestwa Polskiego: "aquila alba capite gestans coronam auream, alis extensis et in longum per lineam auream adornatis, in campo rubeo", tzn.: w polu czerwonym orzeł biały ukoronowany, z rozpostarty­mi skrzydłami, ozdobionymi przepaską złotą.

Jako drugi wymieniony został herb ziemi a właściwie województwa krakowskiego. Autor herbarza nie opisał go lecz stwierdził, iż wygląda on podobnie (similiter) jak herb całego Królestwa.

Najstarsze rękopisy "Klejnotów", podobnie jak i zaginiony oryginał dzieła, nie posiada­ją barwnych wyobrażeń herbów lecz tylko ich słowny precyzyjny opis. Barwne przedstawienia herbów pojawiają się dopiero w późnych rękopisach tego dzieła: w tzw. rękopisie arsenalskim zatytułowanym "Stemmata Polonica", powstałym przed 1569 r. oraz w rękopisie Kamienia zatytułowanym "Liber insigniorum" autorstwa Erazma Kamienia, powstałym w 1575 r. na zamówienie rady miejskiej Poznania. Z dwóch wersji tego ostatniego rękopisu zachował się tylko jeden, tzw. lwowski, drugi zaś, czyli tzw. warszawski został spalony w 1944 r.

W pierwszym spośród tych rękopisów, czyli w "Stemmata Polonica" występuje herb przedstawiający polskiego białego Orła zgodnie z opisem "Klejnotów", jednak zarówno tekst, w którym mowa jest tylko o królu polskim, jak i umieszczenie ponad tarczą z ukoronowanym

Orłem dodatkowo drugiej, zamkniętej korony, wskazują, iż twórcy tego herbarza chodziło o podkreślenie faktu, iż Orzeł Biały to przede wszystkim herb królewski: "est insigne solius monarchae et regis Poloniae". Funkcja tego herbu w zespole herbów ziemskich została natomiast całkowicie pominięta.

Odmiennie podszedł do Orła Białego Erazm Kamień. Jego redakcja "Klejnotów" akcentuje miejsce Orła w heraldyce ziemskiej, już przez sam fakt, iż rozpoczyna się ona od oryginalnych słów "Cracoviensis terra prima", po których dopiero czytamy, iż głównym symbolem Królestwa Polskiego jest ukoronowany Orzeł biały ze złota przepaską przez skrzydła, w polu czerwonym, dalej zaś, iż jest on także herbem ziemi krakowskiej, która jest "mater et metropolis ac caput omnium terrarum et regionwn Regni Poloniae", czyli "matką, stolicą i głową wszystkich ziem i regionów Królestwa Polskiego". W rękopisie lwowskim Kamienia znajduje się naklejony poniżej tekstu ręcznie malowany miedzioryt wykonany przez Erazma Kamienia, który przedstawia w owalnym, czerwonym polu kartusza ukoronowanego Orła białego ze złotą przepaską zakończoną trójliściem. Barwne wyobrażenie jest więc zgodne z opisem, z tym, iż zgodnie z dotychczasową średniowieczną i wczesnonowożytną praktyką znaną nam z zabytków rzeźby architektonicznej oraz z pieczęci, przepaska zakończona jest z obu stron trójliściem, o którym autor "Klejnotów" nie wspomniał, jako najwyraźniej o czymś oczywistym. Dodajmy, iż także Orzeł Biały ze wspomnianego wyżej rękopisu pt. "Stemmata Polonica" ma przepaskę zakończoną trójliściem.

Najstarszy drukowany polski herbarz, czyli "Arma regni Poloniae" Ambrożego z Nysy opublikowany w Antwerpii w 1562 r. przynosi na karcie tytułowej herb Królestwa Polskiego: na tarczy zwieńczonej koroną zamkniętą ukoronowany Orzeł z przepaską zakończoną trójliściem przez skrzydła. Natomiast na karcie opisanej jako "Cracoviensis terra" znajduje się wykonany techniką drzeworytu herb przedstawiający nieukoronowanego orła, identycznego jak na kartach z herbami takich ziem jak poznańska, zatorska, oświęcimska i księstwo mazowieckie, w których został wykorzystany przez wydawcę jeden i ten sam klocek drzeworytniczy. O ile jednak województwa poznańskie i mazowieckie miały faktycznie w herbie nieukoronowanego białego Orła, o tyle jednak wygląd herbów księstw a później powiatów zatorskiego i oświęcimskiego różniły się nie tylko barwą ale i syglami umieszczo­nymi na piersi orłów, będącymi pierwszymi literami nazw obu terytoriów ("Z" i "O"). Mamy więc najwyraźniej w przypadku "Arma regni Poloniae" Ambrożego z Nysy do czynienia z

dziełem niedopracowanym, co potwierdza także całkowity brak herbów na kartach z nazwami kilku innych ziem a opublikowanym w takiej ułomnej formie, gdyż było ono adresowane do obcego czytelnika, nie znającego Polski i jej herbów ziemskich. Wobec tego, że był to pierwszy polski drukowany herbarz wydawca mógł być spokojny o sprzedaż dzieła, którego braków zachodni czytelnik nie był w stanie wychwycić. Zresztą opublikowanie w kilka lat później (przed 1572 r.) następnego wydania tego dziełka, w zmniejszonym a więc i tańszym formacie, świadczy, iż zapotrzebowanie na herbarz z polskimi herbami nie ustawało.

Ponieważ jednak wyobrażenie herbu województwa krakowskiego w "Arma regni Poloniae" Ambrożego z Nysy, podobnie jak i herbów kilku innych ziem, nie przedstawia rzeczywistego ich wyglądu, nie może być brane pod uwagę w badaniach nad ikonografią krakowskiego Orła i w ustalaniu herbu województwa małopolskiego na równi z innymi źródłami.

Istotnym natomiast, chociaż dyskusyjnym przekazem, jest dla nas ikonografia herbów Królestwa Polskiego i województwa krakowskiego w innym drukowanym herbarzu a miano­wicie w "Herbach rycerstwa polskiego" Bartosza Paprockiego, opublikowanym w Krakowie w 1584 r. Otóż, Paprocki pisze ogólnie, iż "województwo krakowskie używa orła białego na chorągwiach", natomiast jego szczegółowy wygląd czytelnik poznaje z zmieszczonej ryciny z tymże herbem. Rycina ta przedstawia silnie stylizowaną tarczę, w polu której znajduje się uko­ronowany Orzeł z przepaską zakończoną trójliściem z głową zwróconą w heraldycznie lewą stronę. Ponieważ herbowi województwa krakowskiego nie towarzyszą na tej karcie inne her­by, nie można traktować odwrócenia przez Orła głowy w kategoriach tzw. kurtuazji herbowej polegającej na tym, iż całe godła lub ich głowy zwracają się w stronę np. innego równego mu czy wyższego godnością godła herbowego, bądź innego przedstawienia symbolicznego. Z ta­kim kurtuazyjnym odwróceniem głowy przez Orła w herbie równocześnie Królestwa Polskie­go i województwa krakowskiego spotykamy się już na pieczęciach majestatowych królów polskich z XV w. (Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka), jak również w przypadku Orła województwa krakowskiego w grafice książkowej z XVI -XVII w., by wymienić tutaj wspomniane już częściowo wcześniej takie dzieła jak: "Statut" Jana Łaskiego z 1506 r. (karta z tzw. przedstawieniem sejmu polskiego), "De Sigismundi regis temporibus liber" Josta L. Decjusza z 1521 r. (frontispis; rama herbowa z tego frontispisu została zresztą wykorzystana wtórnie za pośrednictwem wzorowanego dość dokładnie na niej klocka drzeworytniczego we frontispisie "Herbów rycerstwa polskiego" B. Paprockiego),

 

"Confessio catholicae fidei christiana" Stanisława Hozjusza z 1560 r. (karta z portretem Zygmunta Augusta), "Kronika tho iest historia Świata" Marcina Bielskiego z 1564 r. (karty z portretami Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta oraz karta z Orłem Białym), "Statuty y Metrica przywileiow Koronnych" Stanisława Sarnickiego z 1594 r. (frontispis) czy wreszcie anonimowy "Honor serenissimi acpotentissimiprincipis loannis III Regis Poloniae" z 1675 r. Kurtuazja ta nie była jednak zachowywana konsekwentie i znamy druki, w których Orzeł w herbie województwa krakowskiego zwrócony jest w prawą stronę "ignorując" inne, umieszczone z jego lewej strony herby (tak np. jest na frontispisie dzieła "Icones książąt i królów polskich" Jana Głuchowskiego z 1605 r. czy na winiecie druku M. M. Ładowskiego pt. "Inwentarz Konstytucyi Koronnych y W. X. Litewskiego" z 1733 r., gdzie jednak występuje całe mnóstwo błędów heraldycznych).

Czyżbyśmy więc mieli po raz pierwszy w dziele stricte heraldycznym do czynienia z wyraźnie odmienną ikonografią herbu województwa krakowskiego i herbu Królestwa Polskie­go powstałą poprzez celowe odwrócenie głowy Orła wojewódzkiego ? Aby odpowiedzieć na to pytanie trzeba odwołać się do ikonografii herbu państwowego z tegoż herbarza. Jeśli porównamy oba herby to stwierdzamy zarówno podobieństwa jak i różnice. Najistotniejszym podobieństwem jest tutaj, oprócz tego, że w obu przypadkach mamy do czynienia z heraldy­cznym białym Orłem to, iż także w herbie króla i Królestwa Polskiego głowa Orła jest zwrócona w lewo. W przypadku Orła z herbu państwowego takie odwrócenie głowy jest trudne do wytłumaczenia. Być może mamy do czynienie z błędem autora drzeworytu, który zamiast negatywowego rysunku Orła wykonał pozytywowy.

Skoro jednak Orzeł Biały został już przedstawiony z głową zwróconą w lewo, to twórcy herbarzy czy może raczej drukarzowi czy twórcy drzeworytów, nie pozostawało nic innego, jak odwrócić głowę Orła w herbie województwa krakowskiego, gdyż miał to być taki sam biały orzeł jak w herbie państwowym.

Powtórzmy: Orzeł w herbie województwa krakowskiego zamieszczonym w "Herbach rycerstwa polskiego" Bartosza Paprockiego ma głowę zwróconą w lewo wyłącznie ze względu na to, że tak samo został przedstawiony w tym dziele Orzeł państwowy a więc nie oddaje on "normalnej" jego ikonografii lecz wyjątkową, tj. dostosowaną do kompozycji dzieła i kontekstu wzmianki o nim. To, że Orzeł w herbie króla i Królestwa Polskiego pod koniec XVI w. miał na co dzień głowę zwróconą w prawo a więc tak jak wyglądał Orzeł Biały od chwili swojego powstania jako herbu odrodzonego Królestwa Polskiego w 1295 r. aż po rozbiory i Polskę Odrodzoną, nie podlega chyba wątpliwości i nikomu w oparciu o rycinę z

"Herbów" Paprockiego nie przyszedłby do głowy pomysł wysuwania w tym względzie odmiennej opinii. Skoro jednak jest to dla nas oczywiste w przypadku Orła z herbu państwowego, to dlaczego miałoby to być wątpliwe w przypadku Orła z herbu wojewódzkiego?

Poświęciliśmy tyle miejsca rozważaniom na temat kierunku zwrócenia głowy Orła, gdyż przekaz ten zmylił w XIX i XX w. niektórych heraldyków. Jak więc widać zwrot głowy Orła w lewo wcale nie odróżnia herbu wojewódzkiego od herbu państwowego. Nie znaczy to jednak, iż oba herby wyglądały wówczas identycznie. Różnice istniały i to poważne. Przede wszystkim tarcza z herbem Królestwa zwieńczona jest w dziele Paprockiego dodatkowo koroną zamkniętą, podobnie jak to było w "Stemmata Polonica". W ten sposób chciano dobitniej wyraźnie ideę suwerenności państwa polskiego, nie podlegającego władzy cesarzy rzymskich, czyli w rzeczywistości niemieckich. Także korony umieszczone w polu obu tarcz są inne: Orzeł państwowy ukoronowany jest koroną zamkniętą spoczywającą bezpośrednio na jego głowie, natomiast Orzeł województwa krakowskiego ukoronowany jest koroną otwartą i co więcej uniesioną nieco ponad głową ptaka. Na piersi Orła państwowego została umiesz­czona gotycka tarcza z herbem rodowym aktualnego króla - Stefana I, tj. Wilcze Zęby Batorych. Z kolei Orzeł województwa krakowskiego ma na skrzydłach przepaskę zakończoną trójliściem, natomiast Orzeł państwowy został przedstawiony bez tej przepaski. Dodajmy, iż w dziele Paprockiego żaden inny orzeł będący zasadniczym (województwa: poznańskie, mazowieckie, płockie, rawskie oraz księstwo zatorskie i oświęcimskie), bądź składowym (półorzeł w herbach województw: sieradzkim, łęczycki, kujawskim brzeskim oraz ziemi liwskiej) godłem herbowym wielu innych polskich ziem nie ma przepaski. Nie mają go też orły, które pojawiają się w rycinach przedstawiających herby miejskie (herb Krakowa) czy szlacheckie (herb Mieszaniec) zamieszczone w tym herbarzu. Tym samy przepaska przez skrzydła staje się najistotniejszym elementem odróżniającym Orła krakowskiego województwa od wszystkich innych heraldyczny polskich orłów, chociaż nie była on jedynym elementem odróżniającym go od Orła Białego, tj. Orła króla i Królestwa Polskiego.

Dzieło Paprockiego odróżnia się tutaj wyraźnie od omawianych wyżej druków z XVI-XVIII w. o treści historiograficznej czy prawnej a więc zasadniczo "nie-heraldycznej", zarówno tych wymienionych wyżej, jak i jeszcze innych (jak np. "Kromka Sarmacyey Europskiey" Aleksandra Gwagnina z 1611 r.), w których Orzeł w herbie województwa krakowskiego jest (podobnie jak i najczęściej także Orzeł państwowy) pozbawiony owej przepaski przez skrzydła.

Z wyraźnym rozróżnieniem herbu Królestwa Polskiego i herbu województwa krakowskiego spotykamy się wśród herbarzy staropolskich także w dziele Jana Aleksandra Gorczyna Herby Królestwa Polskiego, opublikowanym w Krakowie w 1653 roku. Jak pisze J. A. Gorczyn herbem "przezacnej Rzeczypospolitey Polskieyi i wszytkiego Królestwa Polskiego" jest Orzeł "biały w polu czerwonym skrzydły rozszerzonemi w Koronie złotey". Natomiast "Krakowskie Woiewodztwo na chorągwi używa Orła białego w złotey Koronie w czerwonym polu a przez skrzydła ma złotą linią".

Opis herbu Królestwa i pierwszego z jego województw jest więc wyraźnie inny. Co więcej herbarz ten podaje zarówno opis, jak i czarno-białe (drzeworytnicze) podobizny herbów. Stosownie do opisu drzeworyty obu herbów są odmienne. Orzeł województwa krakowskiego został przedstawiony z przepaską zakończoną trójliściem biegnącą przez oba skrzydła, podczas gdy Orzeł Królestwa jest pozbawiony przepaski. Poza tym oba orły zasadniczo nie różnią się od siebie: oba zwrócone są w (heraldyczną) prawą stronę, ukoronowane koroną zamkniętą uniesioną ponad głową ptaka, zaś zamiast tarczy umieszczone zostały w polu barokowych kartuszy ozdobionych ornamentem rollwerkowym. Tym samym przepaska z trójliściem, czyli jak ją nazywa autor "złota linia", staje się zasadniczym elementem z heraldycznego punktu widzenia, odróżniającym herb ziemski od herbu państwowego. Że nie jest to przypadek lecz wyraźna próba jakiegoś trwałego odróżnienia obu symboli, świadczy najlepiej fakt, iż w żadnym innym herbie ziemskim czy miejskim zamieszczonym w dziele J. A. Gorczyna, w którym jako godło pojawia się orzeł, nie ma on przepaski. Ten element herbu województwa krakowskiego jest więc w herbarzu Gorczyna unikatem.

Z potrzeby jakiegoś odróżnienia herbu wojewódzkiego od herbu państwowego zdawał sobie sprawę już Bartosz Paprocki i zapewne jego współcześni. Problem ten stał się jeszcze bardziej istotny w czasach, gdy król już nie rezydował na co dzień w starej stolicy Królestwa a zarazem pierwszego województwa. Herbarz Gorczyna uzmysławia nam jaki był zasadniczy i trwały sposób odróżniania Orłów w herbach państwowym i województwa krakowskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w czasach jej świetności zdaniem ówczesnych heraldyków. Herbarz Gorczyna nie zamyka jednak staropolskiego piśmiennictwa heraldycznego.

W 1705 r. w Poznaniu zostały opublikowane "Herby polskie" Antoniego Swacha. Ten kompilacyjny herbarzyk, oparty jak podaje sam autor zasadniczo na działach Marcina

Bielskiego, Jana Herburta i Szymona Okolskiego a jak już nie podaje również na herbarzu J. A. Gorczyna, także odróżnia herb województwa krakowskiego od herbu Królestwa Polskiego przez umieszczenie na skrzydłach Orła krakowskiego przepaski, podczas gdy na piersiach Orła państwowego umieszczona została tutaj tarcza z herbem rodowym (Wettinów) ówczesnego polskiego króla Augusta II. Oprócz przepaski wspomnianej zarówno w opisie herbu województwa krakowskiego (przytoczonym za Gorczynem), jak i zaznaczonej w jego graficznym przedstawieniu, autor klocków drzeworytniczych, czy to sam czy może raczej z inspiracji autora herbarza, wprowadził dodatkowe elementy odróżniające herb województwa krakowskiego od herbu państwowego. I tak Orzeł Królestwa zwrócony jest w prawo i ukoronowany jest koroną zamknięta osadzoną bezpośrednio na głowie, natomiast orzeł krakowski jest tutaj zwrócony (głową) w lewo i ukoronowany koroną otwartą, uniesioną nieco ponad głową. Dodajmy, iż także w tym herbarzu żaden inny orzeł występujący w zamieszczonych w nim herbach ziemskich nie ma przepaski i nie został zwrócony w lewą (heraldycznie) stronę oprócz tego jednego jedynego.

Najlepszy bodaj polski herbarz okresu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tj. "Korona Polska" Kaspra Niesieckiego, będący owocem wielkiej erudycji jego autora, przynosi podobne zróżnicowanie herbu państwowego i herbu województwa krakowskiego. Jak pisze K. Niesiecki w tomie l swojego herbarza wydanym we Lwowie w 1728 r. herbem województwa krakowskiego jest "Orzeł biały, w złotey Koronie, w polu czerwonym, przez skrzydła ma złotą linią", zaś na następnej stronie zamieszcza on drzeworyt czterech herbów ziemskich, powyżej województwa krakowskiego i ziemi sądeckiej a poniżej ziemi zatorskiej i ziemi oświęcimskiej. Orzeł województwa krakowskiego ma faktycznie na obu skrzydłach przepaskę zakończoną trójliściem, jednak dodatkowo zwrócony jest w lewą stronę, zaś korona (otwarta) jest nieco uniesiona ponad jego głową. Za tym, że odwrócenie głowy krakowskiego Orła nie jest tutaj wynikiem kurtuazji heraldycznej, tj. zwróceniem się przez królewskiego ptaka w stronę sąsiedniego herbu ziemi sądeckiej, przemawia to, iż na przedstawionych poniżej herbach ziemi zatorskiej i ziemi oświęcimskiej orzeł zatorski nie został odwrócony w stronę orła oświęcim­skiego, lecz identycznie jak on patrzy w prawą stronę.

Opublikowana u samego schyłku istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów (t. l Warszawa 1792) "Heraldyka" Wojciecha Wielądka miała być w intencji autora uzupełnieniem i dopełnieniem dzieła Niesieckiego, jednak w zakresie heraldyki ziemskiej ogranicza się on, z

niewielkimi wyjątkami, które nas jednak nie dotyczą, do powtórzenia danych "Korony Polskiej", z pominięciem wszakże ilustracji. Opis herbu województwa krakowskiego pióra Wielądka jest wprost dosłownym powtórzeniem słów Niesieckiego i niczego nowego tutaj nie wnosi. ("Herb województwa krakowskiego, iest orzeł biały, w złotey koronie, w polu czerwonym, przez skrzydła ma złotą lilią" (recte: linią).)

Jakie wnioski wynikają z tego zestawienia staropolskich źródeł pisanych i ikonograficznych, jeśli chodzi o herb województwa krakowskiego a tym samym dla projektu herbu województwa małopolskiego ?

Po pierwsze ten, iż herb ten należy do zespołu najstarszych herbów ziemskich powsta­łych w czasach Kazimierza Wielkiego tj. w połowie XIV w.

Po drugie ten, iż herb ten jako znak pierwszej ziemi w państwie był od początku taki sam jak herb króla i Królestwa Polskiego. Dopiero w drugiej połowie XVI w. pojawiają się pierwsze próby odróżnienia herbu województwa krakowskiego od herbu całego Królestwa.

Po trzecie ten, iż w zarówno w herbarzach z XVI - XVIII, jak i - dodajmy - w dekoracji malarskiej Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego w Warszawie znanej nam z Albumu Sejmowego z 1721 r. Orzeł z herbu województwa krakowskiego różnił się od Orła Białego, czyli herbu państwowego, jak i od orłów występujących w herbach innych ziem Korony złotą przepaską zakończoną trójliściem, która obecna była ikonografii Orła Białego od jego powstania tj. 1295 r., jednak od drugiej połowy XVI w. stała się sporadyczna w ikonografii herbu państwowego, natomiast postała bardzo częsta, wprost powszechna w ikonografii herbu województwa krakowskiego. Wyraźnie ten właśnie element herbu pierwszego województwa Królestwa Polskiego był postrzegany jako jego istotna i stała cecha. Zauważmy również, iż złota przepaska przez skrzydła Orła pojawiła się także w epoce porozbiorowej, tj. w herbie województwa krakowskiego z czasów kongresowego Królestwa Polskiego a znanym nam z planszy herbowej z 1826 r. oraz w II Rzeczypospolitej w projekcie (ostatecznie nie wcielonym w życie) herbu województwa krakowskiego z 1928 r.

Po czwarte ten, iż żaden inny motyw ikonograficzny spośród tych, które wykorzy­stywano dla odróżnienia Orła państwowego od Orła województwa krakowskiego nie był stały i tak powszechny jak owa przepaska.

Po piąte ten, iż spotykane w ikonografii Orła krakowskiego odwrócenie przez niego głowy w lewą stronę było w XV - XVII w. praktycznie zawsze wynikiem kurtuazji heraldycznej (pieczęcie, grafika książkowa w dziełach o charakterze historiograficznym i prawnym) lub skutkiem takiegoż odwrócenia głowy przez Orła królewskiego, z którym miał on być taki sam ("Herby" Paprockiego), natomiast jako wynik celowego odróżniania obu herbów pojawia się ono dopiero w herbarzach z epoki saskiej (Swacha i Niesieckiego). Nawet jednak w epoce saskiej na oficjalnych pieczęciach (ziemskiej i starościńskiej Wielopolskiego) Orzeł woje­wództwa krakowskiego ma głowę zwróconą w prawo, czyli tak samo jak państwowy Orzeł Biały. Odwrócenie głowy Orła w herbie województwa krakowskiego z czasów kongresowego Królestwa Polskiego (znanym nam z planszy herbowej z 1826 r.) oraz w II Rzeczypospolitej w projekcie (ostatecznie nie wcielonym w życie) herbu województwa krakowskiego z 1928 r. nie może być istotny argumentem, gdyż wynika z oparcia się przez ich twórców na ikonografii herbu tegoż województwa w epoce staropolskiej na zawodnym w tym względzie herbarzu Kaspra Niesieckiego.

Ponieważ obecne województwo małopolskie jest zasadniczo, pomimo pewnego okrojenie pod względem terytorialnym, kontynuacją staropolskiego województwa krakowskiego, uważamy, iż również pod względem heraldycznym winno ono być sukcesorką tradycji przedrozbiorowej. Tym samy uważamy, iż herbem obecnego województwa małopolskiego powinien być herb dawnego województwa krakowskiego, czyli w polu czerwonym Orzeł biały ukoronowany ze złotą przepaską zakończoną trójliściem przez skrzydła, takim że dziobem, językiem i szponami. Jeśli chodzi o formę stylistyczną, to proponujemy przyjęcie dla tarczy formy późnogotyckiej, dla Orła zaś nowoczesną stylizację nawiązującą jednak do historycznej formy Orła renesansowego z czasów ostatnich Jagiellonów a więc z epoki największej potęgi Państwa Polskiego a zarazem pojawiania się pierwszych prób odróżnienia herbu województwa krakowskiego od herbu Królestwa Polskiego. Taka stylizacja z jednej strony nawiązuje artystycznie do obecnego kształtu herbu państwowego łączącego właśnie formy renesansowe z późnogotyckimi a jednocześnie czyni herb województwa krakowskiego odeń odmiennym. Dokonuje się to poprzez nieco inny wzorzec plastyczny oraz prawidłową kolorystykę szponów (a nie tylko pazurów) oraz przepaski, zakończonej przy tym staropol­skim motywem trójliścia (a nie gwiazdką przestylizowaną na trójliść, jak to jest w przypadku obecnego Orła Białego). Korona powinna być taka jak w herbie państwowym, tj. złota, o formach gotyckich, czyli tzw. otwarta.

Flaga województwa małopolskiego powinna nawiązywać do barw jego herbu ale jednocześnie musi być odmienna od flagi państwowej. Proponujemy tutaj dwa rozwiązania. Wariant l: płachta trójdzielnej w pas biało - złoto - czerwona o proporcjach poszczególnych stref: 2/5, 1/5, 2/5.

Wariant 2: płachta dwudzielna w pas biało-czerwona, od czoła słup złoty o szerokości równej 1/4 szerokości płachty.

 

Wybrana literatura przedmiotu:

W. Budka, Pieczęcie grodu krakowskiego z wieku XVI - XVIII, w: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t.II, Kraków 1938, s.95, il. 22.

S. K. Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993. S. K. Kuczyński, L. Pudłowski, Udział archiwów państwowych w tworzeniu herbów okresu

międzywojennego, "Archeion", t. 82: 1987, s. 97 - 137. . Orły nasze. Orzeł Biały w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, pod red. M. Kokoszą, Kraków 1996.

Orzeł Biały. Godło państwa polskiego, oprać. M. Woźniakowa, Warszawa 1995. Orzeł Biały. Herb państwa polskiego, pod red. S. K. Kuczyńskiego, Warszawa 1996. Orzeł Biały - 700 lat herbu państwa polskiego. 26 czerwca - 15 października 1995 [Katalog wystawy na Zamku Królewskim w Warszawie], Warszawa 1995.

Z. Piech, Der Jagiellonische Adler in Krakau, w: L'Aigle et le lion dans le blason medieval et modernę, pod red. S. K. Kuczyńskiego, Warszawa 1997, s. 161 - 190.

powrót